Ustrój samorządu lokalnego w XIX i XX wieku

0
563
- Reklama -
- Reklama -

Gminy są jedyną strukturą administracyjną powołaną w czasach PRL-u i działającą do tej pory, lecz korzenie znanych nam wspólnot gminnych bardzo często sięgają czasów XIX wieku.

LATA 1809-1864

Gminy wiejskie i miejskie na ziemiach polskich zostały powołane w 1809 roku w okresie funkcjonowania Księstwa Warszawskiego (przyp. red. Dekret z 23 lutego 1809 roku o gminach wiejskich). Wójtami (urzędnikami państwowymi) z mocy prawa stawali się właściciele ziemscy. Gminy wiejskie liczyły przynajmniej 10 domów i musiały obejmować jeden majątek ziemski. W 1815 roku, gdy powstało Królestwo Polskie – państwo zależne od Rosji, utrzymano dawny ustój lokalny. Każda większa miejscowość stanowiła w zasadzie oddzielną gminę, na czele z wójtem – dziedzicem. Jego pomocnikiem był sołtys powoływany w danej wsi. Jeden majątek ziemski mógł stanowić rozległą gminę wiejską, jednak dominowały niewielkie jednostki administracyjne o różnych kształtach. Zmiany właściciela gruntów powodowały zmianę wójta w danym terenie. Był to dość kłopotliwy system dla władz nadrzędnych. Dodatkowo ludność chłopska nadal była całkowicie zależna od ziemian. W 1859 roku rozpoczęto proces komasacji gmin w większe jednostki (minimum 50 domów) preferowane powstawanie większych gmin łączących sąsiednie majątki ziemskie. Wójtowie – właściciele ziemscy mogli odtąd wyręczać się zastępcami.

LATA 1864-1918

W 1864 roku nastąpiło uwłaszczenie ziemi dworskiej (ukaz o uwłaszczeniu włościan w Królestwie Polskim z 2 marca 1864 roku przyp. red. w Rosji ogłoszono 19 lutego – Polska i Rosja posiadały różne kalendarze). Chłopi przejęli użytkowane grunty na własność (przyp. red. za odszkodowaniem dla właścicieli ziemskich). Tego samego dnia istniejące już gminy wiejskie uzyskały samorząd (ukaz o urządzeniu gmin wiejskich z 2 marca 1864 roku), niezależny od właścicieli ziemskich. Na czele gmin stał wójt jako organ wykonawczy, organem uchwałodawczym było zebranie gminne wszystkich właścicieli gruntów na danym terenie.

W 1866 roku władze carskie postanowiły zreorganizować podział na powiaty i gubernie (przyp. red. Powołano nowe gubernie i nowe powiaty, które w większości funkcjonowały do 1975 roku). Wszystkie powyższe zmiany spowodowały wielki chaos administracyjny na terenach wiejskich Królestwa Polskiego. W celu uporządkowania sytuacji 17 stycznia 1867 roku rząd Królestwa Polskiego wydał rozporządzenie o podziale administracyjnym kraju (przyp. red. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, 1866, s. 279 i następne).

Szczegółowo ustalono podział na gubernie, następnie na powiaty, miasta i gminy. Był to pierwszy tego typu jednolity akt wydany przez centralne władze Królestwa Polskiego porządkujący kwestie ustroju administracji lokalnej. Wymienione w akcie gminy (ośrodki gminne) w większości stanowiły już wcześniej siedziby gmin wiejskich, jednak dopiero od 1867 roku były to samorządy gminne w granicach, które przetrwały do 1954 roku (przyp. red. W latach 1867-1954 zdarzały się zmiany, jednak zasadniczy podział przetrwał niemal 100 lat). Można go potraktować jako akt powołania gmin w Królestwie Polskim.

LATA 1918-1939

Ustrój samorządu lokalnego ustanowiony w 1864 roku został utrzymany także w niepodległej II Rzeczypospolitej, jedyną większą zmianą było ustanowienia rad gmin (przyp. red. Dekret z 27 listopada 1918 roku o utworzeniu rad gminnych na obszarze byłego Królestwa Polskiego). Pozostał stary podział na powiaty i gminy. Powołano jedną nową strukturę – województwa. Dopiero od 1933 roku weszła w życie jednolita dla całego kraju ustawa o samorządzie gminnym (Dz. U. 1933, nr 35, poz. 294). Ustanowiono zarządy gminne (wójt, podwójci i ławnicy), pozostawiono rady gmin, natomiast zlikwidowano zebranie gminne. W poszczególnych gromadach (sołectwach) powołano rady gromadzkie.
W latach 1933-1935 roku w każdym województwie przeprowadzono urzędowy podział na gromady (sołectwa) i ich części składowe. Był on publikowany w poszczególnych, wojewódzkich dziennikach urzędowych.

LATA 1945-1954

Po wojnie nadal funkcjonowały gminy wiejskie na podstawie ustawy z 1933 roku, jednak na podstawie powojennych dekretów ustanowiono rady narodowe w miejsce rad gmin (Dz. U. 1944, nr 14, poz. 74). Była to instytucja mająca na celu podporządkowanie samorządów nowym władzom w Polsce. W 1950 roku formalnie zlikwidowano w Polsce samorząd, uległy także likwidacji takie urzędy jak wójt i starosta powiatowy (Dz. U. 1950, nr 14, poz. 130). Władzę wykonawczą przejęły prezydia rad narodowych. Nadal pozostały jednak gminy wiejskie, ale stanowiące już część jednolitej administracji państwowej.

Podział na gminy w 1952 roku

LATA 1954-1972

Jesienią 1954 roku przeprowadzono w całym kraju podział na gromady (gromadzkie rady narodowe) jednocześnie likwidując gminy (Dz. U. 1954, nr 43, poz. 191). Miał to być wstęp do pełnej kolektywizacji kraju na wzór radziecki. Gromady były niewielkimi jednostkami złożonymi z kilku wsi na czele z gromadzką radą narodową i prezydium GRN.

Podział na gromady w 1955 roku

Po 1956 roku zrezygnowano z forsownej kolektywizacji wsi, jednak gromady nadal działały. Rozpoczęto proces komasacji gromad w większe jednostki, wiele gromad zlikwidowano. Mimo wszystko system gromad był mało efektywny, a w początkach lat 70. już archaiczny (przyp. red. Większość przewodniczących prezydiów gromadzkich rad narodowych w kraju posiadało podstawowe wykształcenie).

W latach 1954-1972 na terenie współczesnej gminy Pawłów funkcjonowały gromady: Brzezie (1954-1972), Chybice (1954-1972), Grabków (1954-1959), Kałków (1954-1959), Pawłów (1954-1972), Rzepin (1954-1968), Świślina (Radkowice) (1954-1972), Tarczek (1954-1972).

LATA 1973-1990

W 1972 roku rozpoczęto przygotowania do przywrócenia w Polsce gmin wiejskich. Miały to być duże, silne jednostki administracyjne. Nowością był wprowadzenie urzędu naczelnika gminy przypominającego dawnego wójta. Pracownicy urzędów gmin musieli posiadać przynajmniej średnie wykształcenie. Po raz pierwszy w naszym kraju postawiono na fachowość. W bardzo wielu miejscach odtworzono dawne gminy wiejskie funkcjonujące w latach 1867-1954.

Reforma gminna z 1 stycznia 1973 roku była przeprowadzona bardzo profesjonalnie (przyp. red. Naczelnicy i sekretarze gmin przechodzili długie szkolenia). Na pierwszej sesji gminnej rady narodowej w styczniu 1973 roku obecny był wysłannik „z województwa”, który uroczyście wręczył przewodniczącemu prezydium gminnej rady narodowej symboliczny akt powołania gminy – wyciąg z dziennika urzędowego wojewódzkiej rady narodowej (rodzaj dyplomu). Właśnie w dzienniku urzędowym wojewódzkiej rady narodowej (dzienniku wojewódzkim) opublikowano akt powołania gmin w poszczególnych powiatach danego województwa.

Ustanowione w 1973 roku gminy w większości istnieją po dziś dzień, co stanowi dowód, że się sprawdziły. W międzyczasie zlikwidowano powiaty (z końcem maja 1975 roku) oraz powołano małe województwa w miejsce funkcjonujących dużych województw. W 1999 roku przywrócono powiaty oraz duże województwa. Od 1990 roku gminy ustanowiono w PRL-u zostały objęte obowiązującą nadal ustawą o samorządzie gminnym.

Warto dodać, że w latach 1973-1976 funkcjonowała także gmina Brzezie.

- Reklama -

Bardzo cenimy sobie Twoje zdanie. Dodaj komentarz...