Własność rycerska i szlachecka w XIV –XVII wieku na terenie obecnej gminy Pawłów

0
698
- Reklama -
- Reklama -

W XIII-XIV w. Pawłów był otwartą, jednodworczą siedzibą rycerską, położoną koło drewnianego kościoła św. Jana Chrzciciela, wzmiankowanego po raz pierwszy w 1326 r. Wskazują na to relikty osady średniowiecznej, na które natrafiono w 1979 r. podczas kopania fundamentów pod budowę nowej plebanii. Odnaleziono wówczas fragmenty obiektu mieszkalnego, warstwę kulturową z licznym materiałem ceramicznym. Odkryte militaria w postaci ostrogi i żelaznego grotu oszczepu pozwalają określić chronologię znaleziska na schyłek XIII i pierwszą połowę XIV wieku oraz świadczą o rycerskim rodowodzie osady.

Biorąc pod uwagę fakt, że jest dobrze poświadczone źródłami historycznymi osadnictwo rycerskie rodu Rawiczów w Dąbrowie, Pawłowie, Pokrzywnicy, Chybicach, Nieczulicach, Trzeszkowie i innych okolicznych miejscowościach, być może z tym rodem należy łączyć rozpoznaną archeologicznie osadę w Pawłowie. Potomkowie rycerskiego rodu Rawiczów byli właścicielami okolicznych wiosek jeszcze w XV stuleciu. W źródłach XIV- i XV-wiecznych, jako właściciele Pawłowa, pojawiają się Pawłowscy, herbu Godziemba, którzy posiadali wieś do 1464 r.

W XV w. Dąbrowa należała w połowie do Prandoty Konińskiego herbu Rawicz (Rawa), w połowie zaś do Rafała Chlewickiego herbu Odrowąż. W 1477 r. opat świętokrzyski Jan uzyskał poświadczenie dawnych granic dóbr klasztornych w rejonie rzeki Pokrzywianki i wsi Włochy, a także rozgraniczenie nowo uzyskanego Dziurowa od Zawady i Dąbrowy należących do Prandoty Konińskiego. Leżąca nad rzeką Świśliną, między Rzepinem a Pawłowem, Zawada miała 2 łany kmiece, karczmę z rolą i 1 zagrodnika z rolą. Dziesięcinę wartości 2 grzywien (= 48 groszy) oddawano prepozyturze kieleckiej. W 1528 r. grzywna jako jednostka obrachunkowo-monetarna została zastąpiona oficjalnie złotym polskim.

W średniowieczu łan albo włóka był to obszar pełnorolnego gospodarstwa chłopskiego, wyznaczonego podczas lokacji. Mierzono go czasem pracy, rozmiarami zasiewów i opierając się na liczbie łanów, ustalano wysokość świadczeń feudalnych oraz podatków. Łan traktowano także jako jednostkę mierniczą. Łan chełmiński, zwany też średzkim, wynosił 16,8 ha, czyli 30 morgów. Łan frankoński (wielki) miał 25 ha. Istniały jeszcze łany kmiece (polskie, półłanki, łany w dobrach duchownych), które występowały w różnych wielkościach (od 3,96 do 13,35 ha).

1. Pawłowscy, herbu Godziemba właściciele Pawłowa do 1464 r.; 2 i 3. W XV w. Dąbrowa należała w połowie do Prandoty Konińskiego herbu Rawicz (Rawa) (herb nr 2), w połowie zaś do Rafała Chlewickiego herbu Odrowąż – (herb nr 3); 4. Andrzej Dąbrowski (Dambrowski) herbu Jatrzębiec, burgrabia zawichojski, był właścicielem części Jabłonny i Jaworu; 5. Marcjan Tymiński herbu Nałęcz, jako właściciel Bostowa, płacił w 1629 r. podatek poborowy od swoich dóbr; 6. W 1609 r. Krzysztof Broniowski (Broniewski) herbu Tarnawa dziedziczył wsie Broniewice (Broniowice) i Szeligi, a w 1629 r. był już właścicielem Broniewic, Zapniowa, Bukówki, Jam i Szelig; 7. Bostowscy herbu Bielawa (Belina) byli właścicielami Bostowa; 8. Pokrzywnica i Trzeszków w XV w. należała do Anny Gruszyńskiej, herbu Zgraja.

Oprócz Rawiczów w okolicach Pawłowa mieli swoje posiadłości, wspomniani powyżej, przedstawiciele rodu Odrowążów, który w średniowieczu należał do jednego z najstarszych i najbardziej zasłużonych w Polsce. Za ich gniazdo rodowe uważa się wieś Kamień w ziemi opolskiej. W XIII w. pojawiają się dwaj wybitni przedstawiciele tego rodu: biskup krakowski Iwon Odrowąż (zm. w 1229), następca bł. Wincentego Kadłubka (1155-1223) na stolicy biskupiej w Krakowie oraz św. Jacek Odrowąż (ok. 1200-1257), dominikanin, który przyczynił się do rozwoju tego zakonu w Polsce.

W rękach rycerskich od średniowiecza znajdowała się Pokrzywnica. W XV w. należała do Anny Gruszczyńskiej, córki Jana Gniewosza herbu Zgraja. Obejmowała 8 łanów, 2 karczmy z rolą i 1 zagrodnika. Z połowy łanów płacono dziesięcinę probostwu kieleckiemu, a z 4 łanów i karczmy biskupstwu krakowskiemu (5 grzywien). Z folwarku rycerskiego zaś dziesięcinę wartości 2 grzywien oddawano kościołowi w Pawłowie.

Anna Gruszczyńska była także właścicielką Trzeszkowa, gdzie znajdowało się 8 łanów, 2 karczmy z rolą i 1 zagroda. Z 4 łanów i karczmy dziesięcinę wartości 5 grzywien pobierał biskup krakowski, z pozostałych zaś prepozytura kielecka. Dziesięcina z folwarku przysługiwała plebanowi w Pawłowie.

Własnością rycerską był również Bostów, należący do Bostowskich herbu Bielawa (Belina). W 1339 r. Rzechna, wdowa po Włodzimierzu z Bostowa, i ich syn Pełka przegrywają proces z biskupem krakowskim o wieś Jeziorko. W ciągu XV-XVI stulecia pojawia się cały szereg Bostowskich, dziedziców Bostowa, Bielowa i Cząstkowa. Jednym z nich był m.in. Jan Bostowski, pleban Pawłowa w pierwszych dziesięcioleciach XVI w. Pod koniec XVI stulecia Bostów przeszedł w ręce Przezwickich, a następnie – Tymińskich. W 1578 r. Wojciech Przezwicki dawał pobór od 10 kmieci na 2 ½ łanu, 5 zagrodników z rolą, 2 komorników i karczmy z rolą.

Na podstawie Regestru poborowego powiatu sandomierskiego z 1578 r. wiadomo, że właściciel Trzeszkowa Stanisław Brzeziński herbu Gryf (?) płacił podatek poborowy od 6 osadników siedzących na 3 łanach. Brzezińscy, których gniazdo rodowe prawdopodobnie znajdowało się w Brzeziu, byli w tym czasie (obok opatów świętokrzyskich) współpatronami kościoła parafialnego w Pawłowie. Z ich fundacji działała tu szkoła parafialna, o której wzmianka pochodzi z 1597 r.

Z kolei S. Wawrzencki, posesor większej części Wawrzeńczyc, miał 2 osadników, ½ łanu, 2 zagrodników i 1 komornika. Inni drobni posiadacze mieli tu 1½ łanu, 1 osadnika i 6 zagrodników.

Szeligi były w tym czasie w posiadaniu rodu Szeliskich, których przedstawiciele B. Szeliski i Jan Szeliski mieli po ½ łanu. Był tu także 1 komornik i 1 rzemieślnik. Pozostała część wsi należała do Nieczujskich (½ łanu) i Miłostowskich (½ łanu). Wśród okolicznej szlachty pojawiają się w źródłach XVII-wiecznych Minostowscy i Mstowscy. Trudno jednak jednoznacznie określić określić, czy chodzi o przedstawicieli różnych rodów, czy też o tych samych właścicieli.

W 1594 r. Łukasz Janowski, administrator opactwa i konwentu świętokrzyskiego, za zgodą administratora diecezji krakowskiej biskupa Jerzego Radziwiłła nadał w dożywocie wójtostwo w Pawłowie Janowi Boboli z Wielkich Piasków, podkomorzemu sandomierskiemu. Z tego rodu wywodził się św. Andrzej Bobola (1591-1657), jezuicki kaznodzieja i wędrowny misjonarz, który został zamęczony przez kozaków z nienawiści do religii katolickiej w Janowie na Polesiu.

W Rejestrze pospolitego ruszenia powiatu sandomierskiego z 1629 r. występuje kilku przedstawicieli szlachty z okolic Pawłowa. Byli to:

  • Stanisław i Piotr Świerczewscy (Świrczowscy) herbu Trąby; w 1629 r. Piotr Świerczowski był właścicielem części Dąbrowy i Jabłonny, natomiast Krzysztof Świerczowski (być może syn Stanisława) był właścicielem części Warszówka (Warszów) i Jaworu.
  • Mikołaj i Jan Minostowscy; w 1629 r. Jan Minostowski był właścicielem części Warszówka. Z tego rodu wywodził się również Paweł Minostowski – sędzia ziemi sandomierskiej, gorliwy obrońca wiary w sporze z dysydentami.
  • Andrzej Dąbrowski (Dambrowski) herbu Jatrzębiec, burgrabia zawichojski, był właścicielem części Jabłonny i Jaworu.
  • Samuel i Krzysztof Broniowscy (Broniewscy) herbu Tarnawa, synowie Krzysztofa, dziedzica Zapniowa; w 1609 r. Krzysztof dziedziczył wsie Broniewice (Broniowice) i Szeligi, a w 1629 r. był już właścicielem Broniewic, Zapniowa, Bukówki, Jam i Szelig. Płacił pobór od 5 kmieci na 2 ½ łanu, 1 zagrodnika z rolą i 1 zagrodnika z ogrodem. Broniowscy byli dziedzicami tych dóbr przynajmniej od początku XVI w.
  • Marcjan Tymiński herbu Nałęcz, jako właściciel Bostowa, płacił w 1629 r. podatek poborowy od swoich dóbr, tzn. od 10 kmieci na 2 ½ łanu, 5 zagrodników z rolą, 4 komorników i karczmy z rolą.

Autor: ks. Adam Orczyk

- Reklama -

Bardzo cenimy sobie Twoje zdanie. Dodaj komentarz...